Krzysztof Penderecki – PASSIO ET MORS DOMINI NOSTRI IESU CHRISTI SECUNDUM LUCAM
Pasja powstała na zamówienie Westdeutschen Rundfunk, związane z obchodami 700-lecia katedry w Münster, jednak ukończenie jej w 1966 roku było znaczące także z powodu przypadającego w tym roku tysiąclecia chrześcijaństwa w Polsce i stało się wyrazem sprzeciwu wobec komunistycznej władzy totalitarnej.
Kompozytor mówił o funkcji sztuki: Moja sztuka wyrastając z korzeni głęboko chrześcijańskich dąży do odbudowania metafizycznej przestrzeni człowieka strzaskanej przez kataklizmy XX wieku. Przywrócenie wymiaru sakralnego rzeczywistości jest jedynym sposobem uratowania człowieka.
Tekst Pasji zaczerpnięty z Ewangelii wg św. Łukasza został uzupełniony cytatami z Ewangelii wg św. Jana. Wybór jedynie kluczowych wydarzeń opowiadania ewangelicznego, z pominięciem pobocznych postaci i wątków, oraz redukcja narracyjnej partii Ewangelisty przyniosły przeniesienie punktu ciężkości w utworze na warstwę dramatyczną i rozbudowaną warstwę komentującą opartą na wybranych wersetach słynnych tekstów liturgicznych, np. sekwencji Stabat Mater, hymnu Vexilla Regis (O crux ave), Improperiów (Popule meus), antyfony Crux fidelis czy psalmu In te Domine speravi. Dominuje w nich charakter lamentacji, błagalnej modlitwy czy religijnej medytacji.
Główne motywy i tematy Pasji wywiedzione są z dwóch serii dwunastodźwiękowych o kunsztownej konstrukcji. Zakończenie drugiej tworzy motyw b-a-c-h – symboliczny hołd złożony przez współczesnego kompozytora jego wielkiemu poprzednikowi. Język muzyczny Pasji łączy: tradycyjny materiał dźwiękowy i niekonwencjonalne brzmienia; quasi-tonalne odniesienia i technikę dwunastodźwiękową; polifoniczne techniki wywiedzione z renesansu i sonorystyczne techniki współczesne.
Zgodnie z tradycją barokową Pasja podzielona jest na dwie części. Pierwszą rozpoczyna scena Modlitwy w Ogrojcu, a kończy dramatyczna scena Sądu nad Jezusem, drugą otwiera Droga na Golgotę, a zamyka scena Śmierci na Krzyżu.
Wyraziste ramy dzieła podkreśla rozpoczynający Pasję chór O crux ave, który symbolicznie rozpoczyna obrzęd trzykrotnie powtórzonym gestem, przedstawiając temat i prezentując główne motywy oraz struktury dźwiękowe. Całość zamyka psalm In Te Domine speravi, w którym następuje rekapitulacja głównych tematów i wątków. Integrację wewnętrzną Pasji potęguje złożony system antycypacji i repetycji, wśród których szczególną funkcję pełni przewijający się przez całe dzieło symboliczny motyw Domine (zamknięty tercją małą e-g), motyw, którego transformacja w potężny akord ( ff E-dur) na słowach Deus veritatis (Boże prawdy) w zakończeniu utworu podkreśla przesłanie nadziei.
Regina Chłopicka
Wykonawcy:
Orkiestra i Chór Filharmonii Krakowskiej
Chór Chłopięcy Filharmonii Krakowskiej
Chór Dziewczęcy Filharmonii Krakowskiej
Ukraiński Chór Dziecięcy Filharmonii Krakowskiej
Chór Polskiego Radia – Lusławice
Maciej Tworek – dyrygent
Natalia Rubiś – sopran
Mariusz Godlewski – baryton
Artur Janda – bas
Krzysztof Gosztyła – narrator
Janusz Wierzgacz – przygotowanie Chóru FK
Lidia Matynian – przygotowanie Chórów Chłopięcego i Dziewczęcego FK
Olena Yatskulynets – przygotowanie Ukraińskiego Chóru Dziecięcego FK
Dawid Ber – przygotowanie Chóru Polskiego Radia – Lusławice
